-रामकाजी राना मगर-
भोटेकोशी नदीमा आएको विनाशकारी बाढीका कारण रसुवा र नुवाकोटका विभिन्न क्षेत्रमा ठूलो जनधनको क्षति भएको छ। हजारौँ परिवार प्रभावित तथा विस्थापित भएका छन् भने कतिपय परिवार अझै आफ्ना आफन्तको अवस्था र सुरक्षित स्थानको खोजीमा छन्। यस्तो अत्यन्त संवेदनशील र दुःखद् अवस्थामा सरकार, स्थानीय तह, सुरक्षा निकाय, विभिन्न सामाजिक संघ–संस्था तथा सम्पूर्ण नेपाली नागरिकबीच प्रभावकारी समन्वय, सहकार्य र एकता हुनु अत्यन्त आवश्यक छ।
विपद्को यस घडीमा पीडित नागरिकको उद्धार, राहत, पुनर्स्थापना तथा सुरक्षित भविष्यका लागि राज्यका निकायसँगै प्रत्येक नेपाली नागरिक र विभिन्न सामाजिक संघ–संस्थाले आफ्नो क्षमता र सामर्थ्यअनुसार सहयोग गर्नु हाम्रो मानवीय दायित्व मात्र होइन, नेपाली हुनुको परिचय, सामाजिक जिम्मेवारी र राष्ट्रिय कर्तव्य पनि हो।
आज पीडामा रहेका नागरिकलाई साथ दिनु नै सच्चा मानवता हो। संकटको समयमा एक–अर्काको दुःखमा साथ दिने, सहयोग गर्ने र आशा जगाउने संस्कारले नै हाम्रो समाज र राष्ट्रलाई अझ बलियो बनाउँछ। त्यसैले यस विपद्को घडीमा सबै नेपाली एकजुट भई “पीडितको उद्धार र राहतमा हाम्रो साथ, हाम्रो सहयोग र हाम्रो कर्तव्य” भन्ने भावनाका साथ अघि बढौँ।
अकल्पनीय क्षतिपछिको उद्धार, राहत, पुनर्स्थापना तथा पुनर्निर्माणका लागि नेपाल सरकारले आफ्नो तर्फबाट आवश्यक प्रयास गरिरहेको छ। आगामी दिनमा छिमेकी मुलुकहरू, संयुक्त राष्ट्रसंघलगायत अन्तर्राष्ट्रिय संघ–संस्था, विकास साझेदार, मित्रराष्ट्र तथा प्रवासी नेपाली समुदायबाट पनि आवश्यक मानवीय, प्राविधिक तथा आर्थिक सहयोग प्राप्त हुने अपेक्षा गर्न सकिन्छ। तर सहयोगको प्रतीक्षा गरिरहँदा हामी नेपालीले एउटा महत्वपूर्ण कुरा कहिल्यै बिर्सनु हुँदैन—विपद्को समयमा सबैभन्दा पहिले आफ्नै देश, आफ्नै समाज र आफ्नै नागरिक एक–अर्काको सहारा बन्नुपर्छ।
२०७२ साल वैशाख १२ गतेको विनाशकारी महाभूकम्पपछि नेपालले भोगेको पीडा र त्यसपछिको उद्धार तथा राहत कार्यलाई हामीले नजिकबाट अनुभव गरेका छौँ। त्यतिबेला मित्रराष्ट्र तथा विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय संघ–संस्थाबाट ठूलो सहयोग प्राप्त भयो। तत्कालीन उद्धार तथा राहत कार्यमा प्रत्यक्ष सहभागी हुने अवसर पाएको व्यक्तिका रूपमा मैले त्यस समयको अवस्था नजिकबाट देखेको छु। राहत वितरणका क्रममा कतिपय खाद्यान्न म्याद गुज्रिएका वा उपभोग गर्न अनुपयुक्त अवस्थामा भेटिन्थे भने केही लत्ताकपडा च्यातिएका, अत्यधिक प्रयोग भइसकेका वा वितरणका लागि उपयुक्त नभएका थिए। यस्तो अनुभवले हामीलाई एउटा गम्भीर पाठ सिकाउँछ—विपद्मा सहयोग आवश्यक हुन्छ, तर सहयोगका नाममा अरूले प्रयोग गर्न नसक्ने वस्तु पठाउनु होइन; पीडितको सम्मान, आवश्यकता र आत्मसम्मानलाई केन्द्रमा राखेर सहयोग गर्नुपर्छ।
त्यसैले हामीले अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगलाई सम्मानपूर्वक स्वीकार गर्दै पनि दीर्घकालीन रूपमा आत्मनिर्भर बन्ने लक्ष्य राख्नुपर्छ। हाम्रो श्रम, सीप, स्रोत, साधन र क्षमतामाथि विश्वास गर्दै आफ्नै देश र आफ्नै नागरिकको सामर्थ्यलाई पहिलो प्राथमिकता दिनुपर्छ। आत्मनिर्भरता केवल आर्थिक आवश्यकता होइन; यो हाम्रो स्वाभिमान, मान–सम्मान र राष्ट्रिय गौरवसँग जोडिएको विषय हो।
आज पीडामा रहेका नागरिकलाई साथ दिनु नै सच्चा मानवता हो। संकटको समयमा एक–अर्काको दुःखमा साथ दिने, सहयोग गर्ने र आशा जगाउने संस्कारले नै हाम्रो समाज र राष्ट्रलाई अझ बलियो बनाउँछ। त्यसैले यस विपद्को घडीमा सबै नेपाली एकजुट भई “पीडितको उद्धार र राहतमा हाम्रो साथ, हाम्रो सहयोग र हाम्रो कर्तव्य” भन्ने भावनाका साथ अघि बढौँ।
खोज तथा उद्धार अभियान जारी रहेको यस संवेदनशील अवस्थामा सरकारी निकाय तथा विभिन्न राहत संस्थाहरूले पीडित नागरिकका लागि राहत सहयोग गर्न निरन्तर अपिल गरिरहेका छन्। यस्तो अवस्थामा विभिन्न संघ–संस्था, क्लब, सामाजिक संगठन, युवा समूह तथा व्यक्तिगत रूपमा सहयोग गर्न चाहने नागरिकहरूले आफ्नै पहलमा राहत संकलन गर्ने गरेका छन्। तर एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न उठ्छ—यसरी संकलन गरिएको सबै राहत वास्तविक पीडितसम्म समान रूपमा, समयमै र पारदर्शी ढंगले पुग्छ त?
विगतका विपद्का अनुभवहरूमा राहत वितरणका नाममा राजनीतिक प्रभाव, पहुँच र पक्षपात भएको गुनासो तथा अनुभव हामीसँग छन्। त्यसैले राहत सहयोग गर्ने नाममा अर्को समस्या सिर्जना नहोस् भन्ने कुरामा विशेष सावधानी अपनाउन आवश्यक छ। राहत पीडितको आवश्यकता र अधिकार हो; यो कुनै राजनीतिक दल, व्यक्ति वा संस्थाको प्रचार गर्ने माध्यम बन्नु हुँदैन।
त्यसैले राहत दिन इच्छुक व्यक्ति तथा संघ–संस्थाहरूले सकेसम्म सरकारले तोकेका आधिकारिक संयन्त्र, प्रधानमन्त्री दैवी प्रकोप उद्धार कोष ,नेपाल रेडक्रस सोसाइटी,अन्तर्राष्ट्रिय रेडक्रस तथा रेडक्रिसेन्ट महासंघ ,सम्बन्धित जिल्ला प्रशासन कार्यालय, स्थानीय तह, सुरक्षा निकाय वा विश्वसनीय र पारदर्शी राहत संस्थामार्फत सहयोग उपलब्ध गराउनु उपयुक्त हुन्छ। नगद वा सामग्री सहयोग गर्दा त्यसको विवरण, परिमाण, प्राप्तकर्ता र वितरणको अभिलेख राख्ने तथा वास्तविक आवश्यकता पहिचान गरेर मात्र राहत वितरण गर्ने व्यवस्था हुनुपर्छ।
विशेषगरी म्याद गुज्रिएका खाद्यान्न, प्रयोग गर्न नमिल्ने कपडा, बिग्रिएका सामग्री वा अनावश्यक वस्तु राहतका नाममा पठाउनु हुँदैन। सहयोग भनेको आफूलाई अनावश्यक भएको वस्तु फाल्ने माध्यम होइन; पीडितको आवश्यकता, सम्मान र आत्मसम्मानलाई केन्द्रमा राखेर गरिने जिम्मेवार मानवीय सेवा हो।
यस विपद्को घडीमा हाम्रो अपिल स्पष्ट छ-सहयोग गरौँ, तर सही ठाउँमा; राहत दिऔँ, तर वास्तविक पीडितसम्म; सहयोग गरौँ, तर पारदर्शी र निष्पक्ष ढंगले। यसरी मात्र हाम्रो सहयोग साँचो अर्थमा मानवीय सेवा र राष्ट्रिय कर्तव्य बन्न सक्छ।
यस्तो परिस्थितिमा अब अपनाउनुपर्ने प्रमुख कदमहरू
१. खोज तथा उद्धार कार्यलाई पहिलो प्राथमिकता दिइयोस्।
बाढी तथा पहिरो प्रभावित क्षेत्रमा नेपाली सेना, नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरी बललाई आवश्यक स्रोत–साधनसहित परिचालन गरी बेपत्ता तथा जोखिममा रहेका नागरिकको खोज तथा उद्धार कार्यलाई तीव्र र प्रभावकारी बनाइनुपर्छ।
२. तत्काल आवश्यक राहत सामग्री उपलब्ध गराइयोस्।
विस्थापित तथा प्रभावित परिवारलाई खाद्यान्न, स्वच्छ खानेपानी, औषधि, लत्ताकपडा, त्रिपाल तथा दैनिक आवश्यक सामग्री तत्काल उपलब्ध गराइनुपर्छ। राहत वितरणमा ढिलाइ, पक्षपात वा राजनीतिक प्रभाव हुन दिनु हुँदैन।
३. सुरक्षित अस्थायी आश्रयस्थलको व्यवस्था गरियोस्।
घरबारविहीन परिवारका लागि विद्यालय, सामुदायिक भवन वा अन्य सुरक्षित स्थान पहिचान गरी अस्थायी आश्रयको व्यवस्था गर्नुपर्छ। बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक, अपाङ्गता भएका व्यक्ति तथा गर्भवती महिलालाई विशेष प्राथमिकता दिइनुपर्छ।
४. स्वास्थ्य, स्वच्छ खानेपानी तथा सरसफाइमा विशेष ध्यान दिइयोस्।
बाढीपछि दूषित पानी तथा अस्वच्छ वातावरणका कारण विभिन्न रोग फैलिन सक्ने जोखिम उच्च हुन्छ। त्यसैले प्रभावित क्षेत्रमा स्वास्थ्य शिविर, आवश्यक औषधि, स्वच्छ खानेपानी, शौचालय तथा सरसफाइको तत्काल व्यवस्था गरिनुपर्छ।
५. सडक, पुल, विद्युत् तथा सञ्चार सेवा यथाशीघ्र सञ्चालन गरियोस्।
क्षतिग्रस्त सडक तथा पुलको तत्काल अस्थायी व्यवस्थापन गर्दै दीर्घकालीन पुनर्निर्माणलाई प्राथमिकतामा राखिनुपर्छ। प्रभावित क्षेत्रलाई यातायात, विद्युत् तथा सञ्चार सेवासँग यथाशीघ्र जोड्नुपर्छ।
६. राहत वितरणमा पूर्ण पारदर्शिता र जवाफदेहिता कायम गरियोस्।
कुन क्षेत्रमा कति क्षति भयो, कति परिवार प्रभावित भए र कति राहत प्राप्त तथा वितरण भयो भन्ने विवरण सार्वजनिक गरिनुपर्छ। राहतमा अनियमितता, दोहोरो वितरण तथा दुरुपयोग रोक्न स्थानीय तह, जिल्ला प्रशासन र सम्बन्धित निकायबीच समन्वय गरी एकीकृत तथ्याङ्क प्रणाली विकास गर्न आवश्यक छ।
७. प्रभावित परिवारको पुनर्स्थापना, पुनर्वास तथा क्षतिपूर्तिको व्यवस्था गरियोस्।
तत्काल राहत उपलब्ध गराएर मात्र सरकारको जिम्मेवारी पूरा हुँदैन। पूर्ण रूपमा घर तथा जीविकोपार्जन गुमाएका परिवारलाई उचित क्षतिपूर्ति, सुरक्षित स्थानमा पुनर्वास तथा घर पुनर्निर्माणका लागि आवश्यक आर्थिक र प्राविधिक सहयोग उपलब्ध गराउनुपर्छ।
८. भविष्यमा यस्ता विपद्को जोखिम न्यूनीकरणका लागि दीर्घकालीन योजना बनाइयोस्।
भोटेकोशी तथा अन्य जोखिमयुक्त नदी आसपासका बस्तीको वैज्ञानिक जोखिम मूल्याङ्कन गरी आवश्यक स्थानमा तटबन्ध, पूर्वसूचना प्रणाली, सुरक्षित निकास मार्ग तथा आपत्कालीन उद्धार केन्द्र स्थापना गर्नुपर्छ। जोखिमयुक्त क्षेत्रमा अनियन्त्रित बस्ती विकासलाई समेत नियन्त्रण गर्न आवश्यक छ।
९. स्थानीय समुदायलाई विपद् व्यवस्थापनमा सक्रिय रूपमा सहभागी गराइयोस्।
स्थानीय नागरिक, युवा, स्वयंसेवक तथा सामाजिक संस्थालाई प्राथमिक उपचार, उद्धार तथा विपद् पूर्वतयारीसम्बन्धी तालिम दिइनुपर्छ। स्थानीय स्तरमै आवश्यक उद्धार सामग्री, प्राथमिक उपचारका साधन तथा आपत्कालीन राहत सामग्रीको भण्डारण व्यवस्था गर्नुपर्छ।
१०. सरकार संवेदनशील, सक्रिय र जवाफदेही बनोस्।
विपद्को समयमा नागरिकले सरकारको उपस्थिति प्रत्यक्ष रूपमा महसुस गर्न पाउनुपर्छ। प्रधानमन्त्रीदेखि स्थानीय जनप्रतिनिधिसम्म सम्बन्धित निकायका जिम्मेवार पदाधिकारीले प्रभावित क्षेत्रमा पुगेर वास्तविक अवस्था बुझ्नुपर्छ र आवश्यक निर्णय तत्काल कार्यान्वयन गर्नुपर्छ। साथै, उद्धार, राहत, पुनर्स्थापना र पुनर्निर्माणका प्रत्येक चरणमा नागरिकप्रति पारदर्शी र जवाफदेही बन्नुपर्छ।
अन्तमा
आज रसुवा र नुवाकोटका नागरिकलाई आश्वासनभन्दा बढी तत्काल उद्धार, राहत र सुरक्षित पुनर्स्थापना आवश्यक छ। विपद्को यस घडीमा सरकार सम्पूर्ण नेपाली नागरिकको अभिभावक बनेर संवेदनशील, सक्रिय र जवाफदेही रूपमा अघि बढ्नुपर्छ।
विपद्ले हाम्रो घर र सम्पत्ति खोस्न सक्छ, तर हाम्रो साहस, आशा र एकताको भावना खोस्न सक्दैन। पीडित परिवारप्रति हार्दिक समवेदना व्यक्त गर्दै बेपत्ता आफन्तको खोजीमा रहेका परिवारमा धैर्य र साहस मिलोस् तथा घाइते र विस्थापित सबैको शीघ्र स्वास्थ्यलाभ र सुरक्षित भविष्यको कामना गर्दछु।
हिम्मत नहारौँ-एकताबद्ध भएर अघि बढौँ। आजको अँध्यारोपछि भोलिको उज्यालो अवश्य आउनेछ।
(लेखक: नेपाली सेनाका अवकाशप्राप्त कर्नेल हुनुहुन्छ। )
