-भक्तराज देव-
भारतको पवित्र नगरी वाराणसी (काशी) स्थित मणिकर्णिका घाट हिन्दू धर्ममा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण र गहिरो आध्यात्मिक भावनासँग जोडिएको घाट मानिन्छ। यो घाटसँग न केवल मृत्यु र मोक्षको सम्बन्ध छ, तर यसलाई घेरेका रहस्य, किंवदन्ती र प्राकृतिक अनौठोपनहरूले समेत श्रद्धालु र जिज्ञासुहरूलाई आकर्षित गर्छ। त्यसमध्ये एक अनौठो कुरा हो—गंगा नदीको प्रवाह मणिकर्णिकादेखि तुलसी घाटसम्मको १.५ किलोमिटर दूरीमा उल्टो दिशामा बहनु।
वाराणसीमा गंगा नदी दक्षिणबाट उत्तरतर्फ बग्ने एकमात्र स्थान हो। तर विशेषगरी मणिकर्णिका घाटदेखि तुलसी घाटसम्मको खण्डमा गंगा उल्टो दिशामा बहन्छ। धार्मिक विश्वास अनुसार, जब गंगा पृथ्वीमा अवतरित भइन्, उनीहरूको प्रवाह यति तीव्र थियो कि भगवान दत्तात्रेयको कमण्डल बगेर टाढा पुग्यो। त्यसलाई फिर्ता ल्याउन गंगा उल्टो दिशामा फर्किइन् र त्यसबेलादेखि उक्त खण्डमा उल्टो बहन सुरु भयो।
भौगोलिक दृष्टिले हेर्दा, वाराणसीको भू-आकृति धनुष आकारको छ जसले गंगालाई दक्षिणपूर्वबाट उत्तरपूर्वतर्फ मोडिन्छ। यस घुमाउरो आकृतिको कारण गंगाको बहाव मणिकर्णिका र तुलसी घाटको बीचमा भँवरजस्तो उत्पन्न हुन्छ, जहाँ नदी उल्टो दिशा तर्फ बहन्छ।
मणिकर्णिका घाटसँग भगवान शिव र माता पार्वतीसँग सम्बन्धित अनेकौं किंवदन्तीहरू जोडिएका छन्।
विष्णुको तपस्या र शिवको कृपा: एक कथाअनुसार भगवान विष्णुले शिवको तप गर्न आफ्नै पसिनाले भरिएको एक पोखरी बनाएका थिए। सोही पोखरीमा विष्णुको कानको मणि (मणि) र कर्ण (झुम्का) खसेपछि यसको नाम मणिकर्णिका रहन गएको हो।
पार्वतीको श्राप: अर्को प्रचलित कथा अनुसार माता पार्वतीले आफ्नो झुम्का हराएको झोँकमा यो स्थानलाई श्राप दिइन् कि जबसम्म त्यो झुम्का भेटिन्न, तबसम्म यो स्थानमा चिता निरन्तर जलिरहनेछ। आजसम्म यहाँ चिता कहिल्यै निभ्दैन भन्ने जनविश्वास छ।
मणिकर्णिका घाटलाई मोक्षदायिनी घाट पनि भनिन्छ। यहाँ अन्तिम संस्कार गरिएमा आत्माले पुनर्जन्मको चक्रबाट मुक्ति पाउने विश्वास गरिन्छ। यही कारणले हजारौं हिन्दूहरू मृत्युको समयमा यहाँ अन्त्येष्टि गराउन चाहन्छन्।
यो घाट केवल मृत्युसँग मात्र होइन, आत्मज्ञान, त्याग, र जीवनको अन्तिम सत्य बुझ्ने स्थानका रूपमा समेत चिनिन्छ। साधु-सन्त, अघोरीहरू, र आत्मा मुक्तिको खोजी गर्नेहरूका लागि मणिकर्णिका घाट एक आध्यात्मिक केन्द्र हो।
मणिकर्णिकासँगै अवस्थित हरिश्चन्द्र घाट सत्य र बलिदानको प्रतीक हो। सत्यका प्रतिक राजा हरिश्चन्द्रले यही घाटमा चिताको कर उठाउने काम गरेका थिए, जब उनले सत्यको खातिर आफ्नी पत्नी र छोरालाई पनि गुमाए। आज पनि यो स्थानलाई “मुक्तिको द्वार” मानिन्छ, जहाँ आत्मा भैरवी यातनाबाट छुटकारा पाउँछ।
देवी अहिल्याबाई होल्कर: १८औं शताब्दीमा देवी अहिल्याबाईले मणिकर्णिका घाटको पुनर्निर्माण गरी घाटलाई वर्तमान स्वरूप दिनुभएको थियो।
काशी विश्वनाथ मन्दिर: यस घाट नजिकै रहेको काशी विश्वनाथ मन्दिर १२ ज्योतिर्लिङ्गमध्ये एक हो। यहाँ दर्शन गर्दा मानिसको भाग्य खुल्ने विश्वास गरिन्छ।
मणिकर्णिका घाट केवल एक घाट होइन, यो हिन्दू दर्शन, अध्यात्म, मृत्यु बोध र मोक्ष प्राप्तिको केन्द्र हो। यहाँ चिता बलिरहन्छ, गंगा उल्टो बग्छ, र किंवदन्तीहरू यथार्थझैं अनुभव हुन्छन्। काशी विश्वनाथको नगरी वाराणसी, जहाँ भगवान शिव आफैं बसोबास गर्नुहुन्छ भन्ने मान्यता छ, वास्तवमै जीवन र मृत्युको अद्भुत संगम हो।
यदि तपाईं कहिल्यै वाराणसी जानुहुन्छ भने, मणिकर्णिका घाटको अनुभूति केवल दर्शनबाट होइन, आत्मा स्पर्श गर्ने अनुभवबाट गर्नुहोस्। यो केवल अन्त्य होइन, सम्भवत: आत्माको नयाँ आरम्भ हो।
