काठमाडौं । युद्ध र विभाजनको इतिहास बोकेको कोरियाली भूमिमा विश्वका ४३ देशका युवाहरू भेला भए। उद्देश्य थियो-इतिहासलाई नजिकबाट बुझ्ने, संस्कृतिमार्फत एकअर्कालाई चिन्ने र शान्तिको अर्थलाई व्यवहारसँग जोड्ने।
सियोलमा आयोजित तीनदिने अन्तर्राष्ट्रिय युवा आदानप्रदान कार्यक्रमले सहभागीहरूलाई कोरियाली युद्ध र उत्तर-दक्षिण कोरियाको विभाजनसँग सम्बन्धित ऐतिहासिक स्थलदेखि कोरियाको समृद्ध सांस्कृतिक सम्पदासम्म पुर्यायो।
कोरिया युद्ध स्मारकदेखि इन्सादोङ, ग्वाङह्वामुन र ग्यङबोकगुङ दरबारसम्मको यात्रामा सहभागी युवाहरूले युद्धको पीडा, सांस्कृतिक विविधता, पारस्परिक सम्मान, जिम्मेवारी र शान्ति निर्माणका सम्भावनाबारे प्रत्यक्ष अनुभव गरे। कोरियालीहरूका लागि परिचित यी ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक स्थलहरू तीन दिनका लागि विश्वभरका युवाका लागि शान्तिको पाठशालामा परिणत भए।
संयुक्त राष्ट्रसंघको आर्थिक तथा सामाजिक परिषद् (ECOSOC) को विशेष परामर्शदात्री हैसियत प्राप्त संस्था Heavenly Culture, World Peace, Restoration of Light (HWPL) ले सेप्टेम्बर १७ देखि १९ सम्म ‘HWPL International Youth Peace Program’ आयोजना गरेको थियो।
‘We, the Living Legacy of Peace’ अर्थात् ‘हामी, शान्तिका जीवित विरासत’ भन्ने मूल नाराका साथ आयोजना गरिएको कार्यक्रमलाई खोज, सिकाइ र कार्य (Discover, Learn and Act) गरी तीन चरणमा विभाजन गरिएको थियो। कार्यक्रमको मूल उद्देश्य सहभागी युवाहरूले कोरियामा प्रत्यक्ष अनुभव र अध्ययनबाट पहिचान गरेका शान्तिका मूल्यलाई आ-आफ्नो समुदायमा व्यवहारमा उतार्नु थियो।
युद्ध स्मारकमा शान्तिको मूल्य खोज्दै
कार्यक्रमको पहिलो दिन, सेप्टेम्बर १७ मा सहभागीहरूले कोरिया युद्ध स्मारकको भ्रमण गरे। उनीहरूले कोरियाली युद्ध कक्ष, संयुक्त राष्ट्रसंघ कक्ष, संयुक्त राष्ट्रसंघ स्मारक तथा ‘भाइहरूको प्रतिमा’लगायतका स्थलको अवलोकन गरे। ती स्थलहरूले युद्धले व्यक्ति, परिवार र पुस्तौँसम्म समाजमा पार्ने प्रभावबारे सहभागीलाई गम्भीर रूपमा सोच्ने अवसर दिए।
आयोजकहरूले सहभागी युवासामु दुई प्रश्न राखे-
‘मेरो लागि शान्ति भनेको के हो?’
‘यसलाई जोगाउन म के गर्न सक्छु?’
यी प्रश्नले युद्धको पीडा भोगेका विगतका पुस्ताको स्मरणसँगै वर्तमान पुस्ताको जिम्मेवारीबारे पनि बहस जन्मायो। विगतका पुस्ताका युवाहरू युद्धको अग्रपंक्तिमा उभिन बाध्य भए पनि आजको पुस्ताले शान्ति निर्माणको अग्रपंक्तिमा उभिने अवसर पाएको सन्देश कार्यक्रमले दिएको थियो।
फिजीको राष्ट्रिय युवा परिषद् (NYCF) की अध्यक्ष लाइसानी सेपोले युद्ध स्मारकको भ्रमणपछि युद्धमा युवाहरूले गरेको त्याग र बलिदानबाट आफू प्रभावित भएको बताइन्।
उनले भनिन्, “ती युवाहरू आफ्नो क्षेत्रको रक्षा गर्न प्रयास गरिरहेका थिए। उनीहरूका अगाडि जोखिम र मृत्यु स्पष्ट देखिए पनि आफ्नो ज्यानसमेत त्याग्न तयार थिए। शान्ति निर्माणका क्रममा हामीले सामना गर्नुपर्ने चुनौती र आलोचनाका बाबजुद अघि बढिरहन दृढ इच्छाशक्ति आवश्यक हुन्छ।”
संस्कृतिबाट सिकाइ : बुझाइ हुँदै सम्मानसम्म
युद्धको स्मृतिपछि सहभागीहरू कोरियाली संस्कृतिसँग नजिकिए। इन्सादोङमा उनीहरूले परम्परागत कोरियाली संस्कृति प्रत्यक्ष अनुभव गरे। फरक संस्कृति बुझ्नु केवल नयाँ कुरा जान्नु मात्र नभई एकअर्काबीचका भिन्नता स्वीकार गर्ने र सम्मान गर्ने आधार बन्न सक्छ भन्ने कुरा उनीहरूले अनुभवबाट सिके। संस्कृतिको यही आदानप्रदानले मानिसबीचको दूरी घटाउने र पारस्परिक समझदारी निर्माण गर्ने आधार तयार पार्ने सहभागीहरूको बुझाइ थियो।
इराकको पब्लिक एड अर्गनाइजेसनका कार्यक्रम निर्देशक अलवान्ड तलाअत जवहर कालुरीले विभिन्न देश र धार्मिक पृष्ठभूमिका युवाहरूले आफ्ना विचार तथा चिन्ता खुलेर राख्न सक्ने सुरक्षित र समावेशी वातावरणको आवश्यकता औँल्याए।
उनले भने, “विश्वभरका तथा विभिन्न धार्मिक पृष्ठभूमिका युवाहरूले शान्तिबारे आफ्ना विचार र चिन्ताहरू साझा गर्न सक्ने सुरक्षित र समावेशी वातावरण प्रदान गर्नु महत्वपूर्ण छ।” उनका अनुसार यस्ता जमघट उत्कृष्ट अभ्यास आदानप्रदान गर्ने र एकअर्काका अनुभवबाट सिक्ने महत्वपूर्ण मञ्च बन्न सक्छन्।
ग्वाङह्वामुन र ग्यङबोकगुङमा इतिहासबाट भविष्यको पाठ
ग्वाङह्वामुन र ग्यङबोकगुङ दरबारको भ्रमण कार्यक्रमको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष थियो। यहाँ सहभागी युवाहरूले विरासत (Inheritance), सम्मान (Respect), जिम्मेवारी (Responsibility), परिवर्तन (Change) र सद्भाव (Harmony) लाई शान्तिका पाँच प्रमुख मूल्यका रूपमा लिएर अध्ययन गरे।
विशेषगरी महान् राजा सेजोङ, जिप्ह्योनजोन अर्थात् ‘हल अफ वर्दिज’ तथा हङ्गुलको सिर्जनाका उदाहरणमार्फत नेतृत्व, ज्ञान र सही निर्णयले समाज तथा भावी पुस्तामा कसरी परिवर्तन ल्याउन सक्छ भन्नेबारे सहभागीहरूले अध्ययन गरे।
कार्यक्रमका क्रममा सहभागीहरूले आफूले व्यवहारमा उतार्न चाहेको पाँचमध्ये एक मूल्य छनोट गरे। त्यसपछि स्वदेश फर्किएपछि आफूले गर्ने सम्भावित कार्यसमेत आफ्नै शब्दमा लेखे।
मानसिक स्वास्थ्य तथा लागुऔषध दुरुपयोगविरुद्ध काम गर्ने संस्थाका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत एन्ड्र्यु जुनियर म्विमाले युवाहरूलाई युद्धमा पठाइने भएकाले शान्ति निर्माणमा पनि उनीहरूको नेतृत्व आवश्यक रहेको बताए।
उनले भने, “युवाहरूलाई नै युद्धमा पठाइन्छ। यसको अर्थ, युवाहरू नै अग्रपंक्तिमा रहेर शान्तिका पहलहरूको नेतृत्व गर्न सक्ने व्यक्ति पनि हुन्।” उनले थपे, “युवाहरू भविष्यका नेता होइनन्। हामी आजका नेता हौँ।”
उनको भनाइले युवालाई भविष्यका सम्भावित नेतृत्वकर्ताका रूपमा मात्र होइन, वर्तमानमै सामाजिक परिवर्तन र शान्ति निर्माणमा भूमिका खेल्न सक्ने शक्तिका रूपमा प्रस्तुत गरेको थियो।
‘खोज’पछि ‘सिकाइ’
सेप्टेम्बर १७ मा सम्पन्न ‘खोज (Discover)’ चरणपछि सेप्टेम्बर १८ मा कार्यक्रमको दोस्रो चरण ‘सिकाइ (Learn)’ सुरु भयो। यस चरणमा ‘शान्तिको संस्कृति फैलाउन युवाहरूको भूमिका’ विषयमा गोलमेच छलफल आयोजना गरिएको थियो।
छलफलमा शान्ति र युद्ध अन्त्यसम्बन्धी घोषणापत्र (DPCW) का धारा ८, ९ र १० लाई आधार बनाइएको थियो। धारा ८, ९ र १० मा युद्ध रोकथाम, द्वन्द्व समाधान, धर्म तथा जातीय समूहबीच शान्ति प्रवर्द्धन र शान्तिको संस्कृति विस्तारसँग सम्बन्धित सिद्धान्तहरू समेटिएका छन्।
धार्मिक विश्वास र जातीय पहिचानलाई हिंसा तथा द्वन्द्वको कारण वा बहानाका रूपमा प्रयोग हुनबाट कसरी रोक्न सकिन्छ भन्ने विषयमा युवाहरूलाई बुझाउन र छलफल गराउन कार्यक्रम केन्द्रित थियो।
धर्म र संस्कृतिलाई बुझ्ने प्रयास
‘सिकाइ’ चरणअन्तर्गत ‘युवा नेताहरूका लागि अन्तर्राष्ट्रिय धार्मिक शान्ति एकेडेमी’ पनि आयोजना गरिएको थियो। यसमा सहभागीहरूले बौद्ध, कन्फ्युसियस, इसाई, इस्लाम र हिन्दू धर्मका धर्मग्रन्थ तथा शिक्षाबारे अध्ययन गरे।
विभिन्न धर्म र संस्कृतिका शिक्षालाई बुझ्ने यो प्रयासले सहभागीहरूलाई धार्मिक तथा सांस्कृतिक विविधताप्रति आफ्नो बुझाइ विस्तार गर्ने अवसर दिएको थियो। कार्यक्रममा धर्मबीचको भिन्नतालाई विभाजनको आधारका रूपमा नभई संवाद, समझदारी र सहअस्तित्वको अवसरका रूपमा हेर्ने विषयमा जोड दिइएको थियो।
‘सिकाइ’पछि ‘कार्य’
सेप्टेम्बर १८ को ‘सिकाइ’ चरणपछि सेप्टेम्बर १९ मा कार्यक्रमको अन्तिम चरण ‘कार्य (Act)’ सुरु भयो। यस चरणमा अघिल्ला दुई दिनमा पहिचान र सिकाइएका शान्तिका मूल्यलाई व्यवहारमा कसरी उतार्ने भन्ने विषय केन्द्रमा रह्यो।
सहभागीहरूले Youth Engagement & Peacebuilding Working Group (YEPW) अन्तर्गत युवाहरूले आफ्नै पहलमा योजना बनाएर सञ्चालन गरेका विभिन्न शान्ति गतिविधिका क्षेत्रीय उदाहरण साझा गरे।
त्यसपछि सहभागीहरूले क्षेत्रीय YEPW परियोजना कार्यान्वयनका रणनीतिबारे छलफल गरे। साथै, सन् २०२७ का कार्ययोजना र आफ्नो व्यक्तिगत भूमिकालाई थप स्पष्ट र विकसित गरे। यसरी तीनदिने कार्यक्रम केवल ऐतिहासिक स्थल भ्रमणमा सीमित रहेन। यसले इतिहासको अध्ययनलाई व्यक्तिगत प्रतिबद्धता र सामुदायिक कार्यसँग जोड्ने प्रयास गर्यो।
‘शान्ति विरासत हो, तर जिम्मेवारी पनि हो’
HWPL का महासचिव काङ ताए-होले युद्ध र विभाजनको इतिहास बोकेको कोरियाली भूमिमा विश्वभरका युवाले शान्तिको आवश्यकतालाई प्रत्यक्ष अनुभव गरेको बताए। उनले भने, “शान्ति भनेको हामीले विरासतका रूपमा प्राप्त गर्ने कुरा मात्र होइन, भविष्यका पुस्तालाई सधैँका लागि हस्तान्तरण गर्नुपर्ने विरासत हो।”
उनका अनुसार युवा शान्ति नेताहरू नै उक्त विरासतलाई अघि बढाउने व्यक्ति हुन्। “सहभागीहरूले कोरियामा भेट्टाएका उत्तरहरूलाई आ-आफ्नो देशमा व्यवहारमा उतार्ने कार्यमा परिणत गर्नेछन् भन्ने मेरो आशा छ,” उनले भने।
‘म त केवल विद्यार्थी हुँ’बाट ‘म पनि परिवर्तन गर्न सक्छु’सम्म
बेल्जियमको Free University of Brussels (VUB) मा कानुन अध्ययनरत विद्यार्थी सारा भर्माउटका लागि कार्यक्रम व्यक्तिगत आत्मविश्वास बढाउने अनुभवसमेत बन्यो। उनले भनिन्, “म त केवल एक विद्यार्थी हुँ। उनीहरूले मेरो कुरा किन सुन्नेछन् र? तर यदि हामीले यसरी सोच्यौँ भने, हामी केही पनि परिवर्तन गर्न सक्दैनौँ।”
उनले आफूले सिकेका विषय सहपाठीहरूसँग साझा गर्नुका साथै अन्य युवाहरू पनि सहभागी हुन सक्ने गतिविधि आयोजना गर्ने इच्छा व्यक्त गरिन्। उनको भनाइ कार्यक्रमको मूल भावनासँग जोडिन्-परिवर्तनका लागि ठूलो पद वा औपचारिक शक्ति आवश्यक हुँदैन; आफ्नो ठाउँबाट सुरु गर्ने साहस आवश्यक हुन्छ।
शान्तिको पाठशाला बनेका ऐतिहासिक स्थल
सियोलमा सम्पन्न यो तीनदिने कार्यक्रमलाई एउटा यात्राका रूपमा हेर्न सकिन्छ-युद्धको स्मृतिबाट शान्तिको आवश्यकता पहिचान गर्ने, संस्कृतिबाट समझदारी र सम्मान सिक्ने तथा इतिहासमा भएका निर्णय र जिम्मेवारीलाई वर्तमानको व्यवहारिक कार्यसँग जोड्ने यात्रा। कोरिया युद्ध स्मारकले युद्धको मूल्य सम्झायो।
इन्सादोङले सांस्कृतिक विविधता बुझ्ने अवसर दियो। ग्वाङह्वामुन र ग्यङबोकगुङले इतिहास, नेतृत्व, ज्ञान र जिम्मेवारीका पाठ सिकाए।
र अन्ततः ‘खोज, सिकाइ र कार्य’को यात्राले एउटा प्रश्न सहभागी युवाहरूको हातमा छाड्यो- यदि विगतका पुस्ताले युद्धको पीडा भोग्नुपर्यो भने, वर्तमान पुस्ताले शान्तिका लागि के गर्ने?
४३ देशबाट सियोल पुगेका युवाहरूले त्यसको उत्तर आफ्नै देश, समुदाय र कार्यक्षेत्रमा खोज्ने प्रतिबद्धतासहित फर्किएका छन्।
शान्ति कुनै एक देश, धर्म वा पुस्ताको विषय होइन। यो साझा मानव जिम्मेवारी हो। त्यसैले युद्धको इतिहास बोकेको कोरियाली भूमिमा भएको यो युवा भेटघाटले एउटा सन्देश दिएको छ-शान्ति केवल सम्झनुपर्ने इतिहास होइन, हरेक पुस्ताले निर्माण गर्दै भावी पुस्तालाई हस्तान्तरण गर्नुपर्ने विरासत हो।