दसैँको टीकामा अक्षताको महत्त्व : सग्लो चामलका गेडामा आस्था, समृद्धि र जीवनको दर्शन

दसैँको टीकामा अक्षताको महत्त्व : सग्लो चामलका गेडामा आस्था, समृद्धि र जीवनको दर्शन

काठमाडौँ । दसैँको आगमनसँगै नेपाली घरआँगनमा एउटा परिचित दृश्य देखिन्छ। जमरा पहेँलपुर बनेका हुन्छन्, घरमा दुर्गा भवानीको पूजाआराधना भइरहेको हुन्छ र विजयादशमीका दिन मान्यजनको हातबाट निधारमा रातो टीका तथा कानमा जमरा लगाएर आशीर्वाद ग्रहण गरिन्छ। निधारमा सजिने त्यही रातो टीकाभित्र चामलका सग्ला गेडा हुन्छन्, जसलाई धार्मिक भाषामा ‘अक्षता’ भनिन्छ।

देख्दा सामान्य लाग्ने चामलका ती गेडाले नेपाली समाजमा धर्म, दर्शन, कृषि, प्रकृति, पारिवारिक सम्बन्ध र सांस्कृतिक निरन्तरताको गहिरो अर्थ बोकेका छन्। दसैँमा लगाइने अक्षता केवल निधार सजाउने सामग्री होइन, यो देवीप्रतिको श्रद्धा, अन्नप्रतिको सम्मान, जीवनको पूर्णता र सुखसमृद्धिको कामनासँग जोडिएको परम्परागत प्रतीक पनि हो।

अक्षता अर्थात् अक्षुण्णताको प्रतीक

‘अक्षता’ शब्द संस्कृतको ‘अक्षत’ शब्दबाट आएको हो। यसको अर्थ नभाँचिएको, अक्षुण्ण वा क्षति नपुगेको भन्ने हुन्छ। धार्मिक अनुष्ठानमा अक्षता भन्नाले सामान्यतया सग्ला चामलका गेडालाई बुझिन्छ, जसलाई पूजाआजा तथा शुभकार्यमा प्रयोग गरिन्छ।

हिन्दू धार्मिक परम्परामा पूजा गर्दा सग्लो चामल प्रयोग गर्नुको आफ्नै प्रतीकात्मक महत्त्व छ। नटुक्रिएको चामललाई पूर्णता, अखण्डता र शुभताको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ। दसैँको टीकामा अक्षता समावेश गर्नुको अर्थ पनि जीवन पूर्ण रहोस्, सुखमा कमी नआओस् र परिवारको सम्बन्ध अखण्ड रहोस् भन्ने कामनासँग जोडेर बुझ्न सकिन्छ।

चामलको सानो गेडाले मानिसलाई जीवनका महत्त्वपूर्ण पक्ष सम्झाउँछ। जीवनमा सुख, शान्ति, स्वास्थ्य, सम्मान र समृद्धि कायम रहोस् भन्ने चाहना सबैमा हुन्छ। मान्यजनले निधारमा अक्षतासहित टीका लगाइदिँदा व्यक्त गरिने आशीर्वादमा यिनै कामना समेटिएका हुन्छन्।

यसरी हेर्दा अक्षता केवल धार्मिक विधिको एउटा सामग्री होइन, जीवनमा पूर्णता र कल्याणको कामना व्यक्त गर्ने सांस्कृतिक माध्यम पनि हो।

रातो टीकामा सेतो चामलको अर्थ

दसैँमा लगाइने टीका सामान्यतया रातो रङको हुन्छ। दही, चामल र रातो रङको मिश्रणबाट तयार गरिने टीकामा चामलका गेडा स्पष्ट देखिन्छन्। रातो रङ र सेतो चामलको संयोजनले टीकालाई धार्मिक तथा सांस्कृतिक रूपमा विशिष्ट बनाएको छ।

नेपाली समाजमा रातो रङलाई शक्ति, उत्साह, शुभता र विजयको प्रतीकका रूपमा बुझ्ने परम्परा छ। दसैँ दुर्गा भवानीको आराधना र असत्यमाथि सत्यको विजयसँग जोडिएको पर्व भएकाले रातो टीकाले देवीप्रतिको श्रद्धा र विजयको भावलाई पनि अभिव्यक्त गर्छ।

त्यसैगरी, टीकाभित्र रहेका सग्ला चामलका गेडाले पूर्णता, अन्नको महत्त्व र समृद्धिको कामनालाई प्रतिनिधित्व गर्छन्। रातो रङले धार्मिक उत्साह र शक्तिको भाव व्यक्त गर्दा अक्षताले जीवनमा अखण्डता तथा कल्याणको कामनालाई जोड्छ।

यद्यपि, रातो रङ र अक्षताको अर्थ सबै समुदाय तथा धार्मिक परम्परामा एउटै हुँदैन। यसको प्रयोग र व्याख्या परिवार, क्षेत्र र संस्कारअनुसार फरक हुन सक्छ।

अन्नप्रतिको सम्मान र कृषिसंस्कृतिको झल्को

अक्षताको महत्त्वलाई धार्मिक विश्वासमा मात्र सीमित गरेर हेर्न सकिँदैन। यसको सम्बन्ध नेपाली समाजको कृषि जीवनसँग पनि जोडिएको छ।

नेपाल लामो समयदेखि कृषि प्रधान समाजका रूपमा विकसित भएको छ। धान खेती, अन्न उत्पादन र खाद्यान्नको संरक्षण नेपाली जनजीवनका महत्त्वपूर्ण आधार हुन्। खेतमा धान रोप्नेदेखि बाली भित्र्याउनेसम्म किसानले गर्ने श्रम, प्रकृतिको साथ र समयको प्रतीक्षाले अन्नको वास्तविक मूल्य बुझाउँछ।

चामल नेपालीको प्रमुख खाद्यान्नमध्ये एक हो। दैनिक भोजनमा प्रयोग हुने यही अन्न पूजाआजा र शुभकार्यमा पनि प्रयोग हुन्छ। यसले जीवन धान्ने साधारण वस्तु र धार्मिक आस्थाबीचको सम्बन्ध देखाउँछ।

दसैँको टीकामा अक्षता प्रयोग गर्नु अन्नप्रतिको सम्मानको सांस्कृतिक अभिव्यक्तिका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ। पेट भर्ने अन्नलाई शुभकार्यमा प्रयोग गर्नुले अन्नलाई केवल उपभोग्य वस्तुका रूपमा नभई जीवनको आधारका रूपमा हेर्ने दृष्टिकोण झल्काउँछ।

चामलको एउटा सानो गेडा खेतमा रोपिएको बीउ, किसानको परिश्रम, वर्षा, माटो र प्रकृतिसँग जोडिएको हुन्छ। त्यसैले अक्षताले अप्रत्यक्ष रूपमा मानिस र प्रकृतिबीचको सम्बन्ध पनि सम्झाउँछ।

यस अर्थमा दसैँको टीका अन्नप्रतिको कृतज्ञता व्यक्त गर्ने अवसरसमेत हो। हामीले दैनिक उपभोग गर्ने खाद्यान्न उत्पादन गर्न आवश्यक पर्ने श्रम, स्रोत र प्राकृतिक वातावरणको महत्त्व बुझ्नु यस परम्पराको एउटा व्यावहारिक सन्देश हुन सक्छ।

मान्यजनको हातबाट अक्षता ग्रहण गर्नुको अर्थ

विजयादशमीको दिन परिवारका ज्येष्ठ सदस्य, गुरु, अभिभावक र मान्यजनबाट टीका ग्रहण गर्ने चलन नेपाली समाजको महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक विशेषता हो। टीकासँगै जमरा लगाइन्छ र दीर्घायु, सुस्वास्थ्य, सुख, शान्ति तथा सफलताको आशीर्वाद दिइन्छ।

यस अवसरमा अक्षता केवल पूजाको सामग्रीका रूपमा रहँदैन। यो एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा हस्तान्तरण हुने सद्भाव र आत्मीयताको प्रतीकसमेत बन्छ।

आमाबुबाले छोराछोरीलाई टीका लगाइदिँदा उनीहरूको उज्ज्वल भविष्यको कामना गर्छन्। हजुरबा–हजुरआमाले नातिनातिनालाई आशीर्वाद दिँदा आफ्नो अनुभव, माया र पारिवारिक संस्कार हस्तान्तरण गरिरहेका हुन्छन्। दाजुभाइ, दिदीबहिनी र आफन्तबीच टीका आदानप्रदान हुँदा आपसी सम्बन्धलाई नवीकरण गर्ने अवसर मिल्छ।

वर्षभरि व्यस्तताका कारण भेटघाट हुन नसकेका परिवारका सदस्य दसैँमा एकै ठाउँमा भेला हुन्छन्। टाढा रहेका आफन्तलाई भेट्न जाने, मान्यजनबाट आशीर्वाद लिने र पारिवारिक सम्बन्धलाई थप बलियो बनाउने चलनले दसैँलाई सामाजिक दृष्टिले पनि महत्त्वपूर्ण बनाएको छ।

अक्षतासहितको टीका ग्रहण गर्नु यसरी परिवारप्रतिको सम्मान, सम्बन्धप्रतिको प्रतिबद्धता र नयाँ पुस्तामा संस्कार हस्तान्तरण गर्ने माध्यम बन्न पुग्छ।

अक्षता र समृद्धिको कामना

दसैँमा टीका लगाउँदा दिइने आशीर्वादमा धन, धान्य, स्वास्थ्य, दीर्घायु, विद्या, बुद्धि र सफलताको कामना गरिन्छ। धार्मिक विश्वासअनुसार टीका र जमरा देवीको प्रसादका रूपमा ग्रहण गरिन्छन्।

अक्षतालाई समृद्धिको प्रतीक मान्नुको एउटा आधार अन्नसँग यसको प्रत्यक्ष सम्बन्ध हो। अन्नको उपलब्धता परम्परागत समाजमा जीवन निर्वाह, परिवारको सुरक्षा र आर्थिक स्थिरतासँग जोडिएको थियो। घरमा अन्न पर्याप्त हुनु सुख र सम्पन्नताको सङ्केत मानिन्थ्यो।

त्यसैले अक्षतासहितको टीकाले जीवनमा अभाव नहोस्, परिवारमा सुखशान्ति रहोस् र जीवनका कामना पूरा होऊन् भन्ने भाव व्यक्त गर्छ।

तर समृद्धिको अर्थ धनसम्पत्तिमा मात्र सीमित छैन। स्वस्थ जीवन, परिवारमा सद्भाव, समाजमा सम्मान, श्रम गर्ने अवसर र मानसिक शान्ति पनि समृद्धिका महत्त्वपूर्ण पक्ष हुन्। दसैँमा दिइने आशीर्वादलाई व्यापक अर्थमा बुझ्दा यसले व्यक्तिको समग्र कल्याणको कामना गरेको देखिन्छ।

अक्षताको प्रतीकात्मक अर्थले मानिसलाई आफ्नो जीवनमा उपलब्ध स्रोतको सम्मान गर्न र अरूको सुखदुःखप्रति संवेदनशील हुनसमेत प्रेरित गर्न सक्छ।

जमरा र अक्षता : दसैँका दुई विशिष्ट प्रतीक

दसैँको चर्चा गर्दा टीका र जमरालाई अलग गरेर हेर्न सकिँदैन। विजयादशमीमा निधारमा टीका र कानमा जमरा लगाउने परम्परा नेपाली समाजमा व्यापक छ। दुवैको धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्त्व भए पनि तिनले प्रतिनिधित्व गर्ने पक्ष केही फरक छन्।

घटस्थापनाका दिन विधिपूर्वक रोपिएको जमरा दसैँको नवजीवन, हरियाली र उर्वरतासँग जोडिन्छ। जौलगायतका अन्नका बीउबाट उम्रिएको जमरा देवीको प्रसादका रूपमा ग्रहण गरिन्छ। यसले प्रकृतिको पुनर्जागरण र जीवनको निरन्तरताको भाव व्यक्त गर्छ।

अक्षता भने सग्लोपन, पूर्णता र शुभकामनासँग जोडिन्छ। चामलका गेडाले अन्नको महत्त्व र जीवनमा सुखसमृद्धि कायम रहोस् भन्ने कामनालाई अभिव्यक्त गर्छन्।

यी दुवैलाई सँगै ग्रहण गर्दा दसैँको धार्मिक र सांस्कृतिक अर्थ अझ स्पष्ट हुन्छ। जमराले जीवनको वृद्धि र प्रकृतिको उर्वरतालाई सम्झाउँछ भने अक्षताले अखण्डता, अन्नप्रतिको सम्मान र कल्याणको कामनालाई प्रतिनिधित्व गर्छ।

दुवै प्रतीकको साझा सन्देश जीवनप्रतिको सम्मान, प्रकृतिप्रतिको कृतज्ञता र सुखद भविष्यको आकाङ्क्षा हो।

बदलिँदो समय र अक्षताको सांस्कृतिक निरन्तरता

समयसँगै नेपाली समाजको जीवनशैली बदलिएको छ। सहरीकरण, बसाइँसराइ, वैदेशिक रोजगारी र व्यस्त दिनचर्याका कारण परिवारका सबै सदस्य एकै ठाउँमा भेला हुन सधैँ सम्भव हुँदैन। तैपनि दसैँको टीका र आशीर्वादको परम्पराले धेरै परिवारलाई जोड्ने काम गरिरहेको छ।

कतिपय परिवारमा टाढा रहेका आफन्तले भिडियो कलमार्फत शुभकामना आदानप्रदान गर्छन्। भौतिक रूपमा उपस्थित हुन नसके पनि परिवारप्रतिको माया र सम्मान व्यक्त गर्ने माध्यमहरू बदलिएका छन्। तर अक्षता, टीका र जमरासँग जोडिएको सांस्कृतिक भाव अझै उत्तिकै अर्थपूर्ण छ।

नयाँ पुस्तालाई अक्षताको अर्थ बुझाउनु पनि महत्त्वपूर्ण छ। टीका लगाउने विधि मात्र सिकाउनुको सट्टा सग्लो चामल किन प्रयोग गरिन्छ, अन्नको सम्मान किन गर्नुपर्छ र मान्यजनबाट आशीर्वाद लिनुको सामाजिक अर्थ के हो भन्ने कुरा बुझाउन सके परम्पराले नयाँ पुस्तामा थप गहिरो अर्थ प्राप्त गर्न सक्छ।

सांस्कृतिक परम्परा जीवित रहन त्यसको बाहिरी स्वरूप मात्र पर्याप्त हुँदैन। त्यसमा निहित मान्यता, मूल्य र जीवनदृष्टि पनि पुस्तान्तरण हुनुपर्छ।

सानो गेडा, ठूलो सांस्कृतिक अर्थ

दसैँको टीकामा प्रयोग हुने अक्षता आकारमा सानो भए पनि यसको प्रतीकात्मक अर्थ व्यापक छ। यसले धार्मिक आस्था, अन्नप्रतिको कृतज्ञता, पूर्णताको कामना, पारिवारिक आत्मीयता र सांस्कृतिक निरन्तरतालाई एउटै सूत्रमा जोड्छ।

निधारमा रातो टीका लगाउँदा चामलका सग्ला गेडा देखिन्छन्। तर ती गेडाभित्र मानिसका अनेकौँ आशा र कामना जोडिएका हुन्छन्—परिवार स्वस्थ रहोस्, जीवन सुखमय बनोस्, श्रम सफल होस्, सम्बन्ध बलियो रहोस् र समाजमा सद्भाव कायम रहोस्।

दसैँको अक्षताले हामीलाई दैनिक जीवनमा सामान्य लाग्ने वस्तुको पनि गहिरो अर्थ हुन सक्छ भन्ने सम्झाउँछ। अन्नको सम्मान गर्नु, परिवारका ज्येष्ठ सदस्यको अनुभव र आशीर्वादलाई महत्त्व दिनु तथा आपसी सम्बन्धलाई बलियो बनाउनु यस परम्परासँग जोडिएका जीवनोपयोगी सन्देश हुन्।

यसैले दसैँको टीकामा अक्षता केवल चामलका सग्ला गेडा होइनन्। ती नेपाली समाजको धार्मिक आस्था, कृषि सभ्यता, पारिवारिक सम्बन्ध र सुखद भविष्यप्रतिको सामूहिक आकाङ्क्षाका प्रतीक हुन्। हरेक वर्ष विजयादशमीमा निधारमा सजिने ती साना गेडाले पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको संस्कार र संस्कृतिलाई निरन्तरता दिइरहेका छन्।