-प्रेमचन्द्र झा-
राजदेवी, रौतहट । सोह्रश्राद्धको पहिलो दिन राजदेवी नगरपालिकाका नदी तथा जलाशय किनारमा पितृलाई तर्पण दिने श्रद्धालुको भीड थियो। पुरुषहरू जलपात्र बोकेर नदीतर्फ जाँदै थिए। कुश, तिल र जल अर्पण गर्दै उनीहरू दिवंगत पूर्वजको स्मरणमा निमग्न थिए।
तर त्यही भीडमा एउटा दृश्य अलि फरक थियो।
पुरुषहरू तर्पण गरेर फर्किँदै गर्दा राजदेवी नगरपालिका-३, बसतपुरकी गीता देवी राउत बरै नदी किनारमा पुगिन्। हातमा जलपात्र थियो, मनमा दिवंगत माता–पिता, आमा–हजुरआमा र पूर्वजप्रतिको गहिरो सम्झना।
उनले प्रश्न गरिन्-‘महिलाले तर्पण किन नगर्ने?’
श्रीमान् रामचन्द्र राउत बरै बाहिर रहेको अवस्थामा गीता देवी आफ्ना पूर्वजको नाममा तर्पण गर्न नदी किनार पुगेकी थिइन्। उनका लागि त्यो केवल एउटा धार्मिक कर्म थिएन, आफ्नो अस्तित्वको जरा सम्झने अवसर थियो।
पुरुषहरूले जस्तै आफूले पनि पितृपक्षभरि तर्पण गर्न पाउनुपर्ने उनको इच्छा थियो।
गीता देवीको त्यो उपस्थितिले एउटा धार्मिक कर्मकाण्डसँगै सामाजिक प्रश्नसमेत उठाएको छ-पितृलाई सम्झने अधिकार, श्रद्धाको अभिव्यक्ति र बदलिँदो सामाजिक अभ्यासबीचको सम्बन्ध के हो?
यसको उत्तर सबै समुदाय, कुल, सम्प्रदाय र गृह्यपरम्परामा एउटै हुन सक्दैन। पितृकर्मका विधिमा क्षेत्र, कुलाचार, शाखा र परम्पराअनुसार भिन्नता पाइन्छ। तर गीता देवीको हातबाट अर्पण भएको जलले एउटा सार्वभौम भाव भने व्यक्त गर्छ-पूर्वजप्रतिको स्मरण र कृतज्ञता।
मानिसको जीवन वर्तमानमा मात्रै अडिएको हुँदैन। उसको अस्तित्व पछाडि एउटा लामो वंशयात्रा हुन्छ-आमा-बुबा, बाजे-बज्यै, परबाजे-परबज्यै हुँदै पुस्तौँसम्म फैलिएको। हामीले बोल्ने भाषा, सिकेको संस्कार, अपनाएको संस्कृति, पाएको नाम, घर-परिवार, परम्परा र जीवनका धेरै आधार अघिल्ला पुस्ताबाट प्राप्त भएका हुन्छन्। सनातन चिन्तनमा मानिसलाई त्यसैले केवल वर्तमान पुस्ताको सदस्यका रूपमा होइन, अतीत र भविष्यबीचको एउटा सेतुका रूपमा हेरिएको पाइन्छ। यही वंशीय स्मृति, कृतज्ञता र पितृऋणको धार्मिक अभिव्यक्ति हो-पितृ तर्पण।
पितृ तर्पण हिन्दू धर्म-संस्कृतिको प्राचीन परम्परा हो। जल, तिल, कुश र मन्त्रद्वारा दिवंगत पितृको स्मरण गर्दै गरिने तर्पणमा केवल कर्मकाण्ड छैन; यसभित्र स्मृति, श्रद्धा, कृतज्ञता र आफूभन्दा अघिका पुस्ताप्रतिको दायित्वबोध छ।
वैदिक साहित्यमा पितृयज्ञको अवधारणादेखि गृह्यसूत्र, धर्मसूत्र, स्मृति, महाभारत र पुराणसम्म पितृकर्मको निरन्तरता देखिन्छ। त्यसैले पितृ तर्पणलाई कुनै एउटा समय वा कालखण्डमा जन्मिएको कर्मकाण्डका रूपमा मात्र बुझ्नु यसको ऐतिहासिक र सांस्कृतिक गहिराइलाई सीमित गर्नु हुनेछ।
‘तर्पण’ शब्द संस्कृतको ‘तृप्’ धातुसँग सम्बन्धित मानिन्छ। यसको भाव तृप्त पार्नु, सन्तुष्ट गर्नु वा प्रसन्न पार्नु हो। श्रद्धापूर्वक जल, तिल आदि अर्पण गर्दै ‘तृप्यताम्’-तृप्त हुनुहोस्- भन्ने भाव व्यक्त गरिने कर्मलाई पितृ तर्पण भनिन्छ। यसको भौतिक अर्थ जल अर्पण गर्नु भए पनि आध्यात्मिक अर्थ अझ गहिरो छ। यसको मूल भाव हो- ‘हामी आफ्नो अस्तित्वको स्रोतलाई सम्झिरहेका छौँ।’
सनातन धार्मिक चिन्तनमा मानिसमाथि विभिन्न प्रकारका ऋण वा दायित्वको अवधारणा पाइन्छ। देवताप्रति यज्ञ–उपासना, ऋषिप्रति ज्ञान र संस्कारको संरक्षण तथा पितृप्रति वंश, स्मृति, श्राद्ध र तर्पणलाई दायित्व निर्वाहका रूपमा बुझ्ने परम्परा विकसित भएको छ।
तैत्तिरीय उपनिषद्को प्रसिद्ध वचन छ-
मातृदेवो भव।
पितृदेवो भव।
आचार्यदेवो भव।
अतिथिदेवो भव॥
अर्थात्आ-मालाई देवतासमान मान, बाबुलाई देवतासमान मान, आचार्यलाई देवतासमान मान र अतिथिलाई देवतासमान मान। यसले एउटा महत्वपूर्ण पक्ष देखाउँछ-पितृसम्मान मृत्यु भएपछि मात्र सुरु हुने विषय होइन। जीवित माता-पिताको सम्मान, सेवा र संरक्षण पनि पितृऋणको व्यापक भावभित्र पर्छ। त्यसैले पितृकर्मको वास्तविक अर्थ बुझ्दा दुईवटा पक्ष सँगसँगै आउँछन्- दिवंगत पितृको स्मरण र जीवित पितृको सम्मान।
पितृकर्ममा ‘श्रद्धा’लाई प्रधानता दिइन्छ। श्रद्धासहित गरिने कर्मलाई नै श्राद्ध भनिएको धार्मिक व्याख्या पाइन्छ। धर्मशास्त्रीय परम्परामा श्राद्धका लागि अपराह्नकाललाई विशेष महत्त्व दिइएको छ। तर तिथि प्रवेश, समाप्ति, सूर्योदय-सूर्यास्त, स्थानविशेषको पञ्चाङ्ग र कुलाचारअनुसार श्राद्ध वा तर्पणको व्यवहारिक समय फरक पर्न सक्छ। यसैले शास्त्रीय सिद्धान्तलाई बुझ्दै आफ्नो क्षेत्रको मान्य पञ्चाङ्ग तथा कुलपरम्परालाई आधार मान्नु उचित हुन्छ।
पितृकर्ममा पिता, पितामह र प्रपितामहलाई विशेष स्थान दिइएको पाइन्छ। धार्मिक व्याख्यामा पिता वसुस्वरूप, पितामह रुद्रस्वरूप र प्रपितामह आदित्यस्वरूप मानिने परम्परा छ।यसको अर्थ पितृकर्म केवल तीन पुस्तामा सीमित हुन्छ भन्ने होइन। विभिन्न कुलपरम्परा र श्राद्धविधिमा माता, मातामह, मातामही तथा अन्य ज्ञात–अज्ञात दिवंगत आफन्तको स्मरण पनि गरिन्छ।
त्यसैले ‘पितृ’लाई केवल पुरुष पूर्वजको संकुचित अर्थमा बुझ्नु उचित हुँदैन। परिवार, संस्कार र पुस्ताको निरन्तरतामा योगदान गरेका सबै पूर्वजको स्मृति पितृकर्मको व्यापक भावसँग जोडिन सक्छ।
पितृहरूको स्मरण वैदिक धार्मिक परम्पराको पुरानो तहसम्म पुग्छ। ऋग्वेदमा पितृहरूलाई सम्बोधन गरिएका मन्त्र तथा सूक्त पाइन्छन्। गृह्यसूत्र र धर्मसूत्रले श्राद्ध तथा पितृकर्मका विधिलाई व्यवस्थित गरे। स्मृतिग्रन्थहरूले तिथि, आचार, दिशा, भोजन, दान र तर्पणका विषयमा नियम प्रस्तुत गरे। महाभारत र पुराणहरूले त्यसमा आख्यान र धार्मिक अर्थ थपे।यसरी आजको पितृकर्म हजारौँ वर्षमा विकसित हुँदै आएको सनातन परम्पराको वर्तमान रूप हो।
महाभारतको अनुशासन पर्वमा श्राद्धको उत्पत्तिसँग सम्बन्धित निमि ऋषिको प्रसंग उल्लेखनीय छ। पुत्रवियोगपछि शोकलाई स्मरण, अर्पण र कर्तव्यमा रूपान्तरण गर्दै उनले पितृकर्म गरेको धार्मिक आख्यान पाइन्छ।
यस कथाको सांस्कृतिक अर्थ गहिरो छ-मृत्युले जन्माएको शोकलाई केवल विलापमा सीमित नगरी स्मृति, श्रद्धा र कर्तव्यमा रूपान्तरण गर्नु। पितृपक्षसँग जोडिएको अर्को लोकप्रिय धार्मिक कथा कर्णसँग सम्बन्धित छ। दानवीर कर्णले जीवनभर धेरै दान गरे पनि पितृका लागि अन्न–जल अर्पण नगरेको र त्यसको महत्त्व बुझाउन उनलाई पृथ्वीमा फर्केर पितृकर्म गर्ने अवसर दिइएको कथा पुराण तथा लोकपरम्परामा पाइन्छ।
यसलाई ऐतिहासिक तथ्यभन्दा पितृकर्मको महत्व बुझाउने धार्मिक-प्रतीकात्मक आख्यानका रूपमा बुझ्नु उपयुक्त हुन्छ।
पितृ तर्पणमा जलको स्थान विशेष छ। जल जीवनको आधार भएकाले सनातन संस्कारमा यसलाई शुद्धता, जीवन र पवित्रताको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ। तिल पितृकर्मको महत्वपूर्ण द्रव्य हो भने कुश वैदिक कर्मकाण्डमा पवित्र वनस्पतिका रूपमा प्रयोग हुन्छ। नदी किनारमा उभिएर हातमा कुश, जलमा तिल र मुखमा मन्त्र उच्चारण गर्दै गरिएको तर्पण बाहिरबाट सरल देखिए पनि त्यसको पछाडि लामो धार्मिक इतिहास छ।
पितृकर्मबारे एउटा सामान्य भ्रम तर्पण र श्राद्धलाई एउटै मान्नु हो। यी दुवै पितृकर्मसँग सम्बन्धित भए पनि एउटै होइनन्। श्राद्ध व्यापक कर्म हो। त्यसमा संकल्प, पितृस्मरण, पिण्डदान, तर्पण, ब्राह्मण सत्कार, भोजन, दक्षिणा आदि विभिन्न कर्म समावेश हुन सक्छन्।
तर्पण भने मुख्यतः जल तथा तिलजस्ता द्रव्यद्वारा पितृलाई अर्पण गर्ने कर्म हो। अर्थात् कुनै श्राद्धमा तर्पण एउटा अंग हुन सक्छ, तर हरेक तर्पणलाई पूर्ण श्राद्ध भन्न मिल्दैन।
पितृपक्षलाई केवल ‘सोह्र दिनको कर्मकाण्ड’का रूपमा बुझ्दा यसको सांस्कृतिक गहिराइ छुट्न सक्छ। यस अवधिमा परिवारले आफ्ना पूर्वजलाई सम्झन्छ। पुरानो पुस्ताको नाम लिइन्छ। घरको वंशावली सम्झिन्छ। परम्परा र संस्कारबारे नयाँ पुस्तालाई जानकारी गराइन्छ।
आजका धेरै बालबालिकालाई आफ्ना हजुरबा–हजुरआमाको नामसम्म थाहा नहुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा पितृपक्ष परिवारको मौखिक इतिहास हस्तान्तरण गर्ने अवसर पनि बन्न सक्छ।
हाम्रा बाजे को थिए?
हाम्रो परिवार कहाँबाट आयो?
उनीहरूले कस्तो जीवन बाँचे?
कुन कठिनाइ पार गरेर परिवारलाई यहाँसम्म ल्याए?
यी प्रश्नको उत्तर खोज्दै जाँदा पितृ तर्पण धार्मिक कर्मबाट पारिवारिक स्मृतिको अभ्यासमा रूपान्तरण हुन्छ।
पितृपक्षमा मातृपक्षको स्मरणलाई पनि विशेष स्थान दिइन्छ। मातृनवमीमा दिवंगत आमा, बज्यै तथा मातृपक्षका महिलाको स्मरण गर्ने परम्परा छ। यसले पितृकर्म केवल पुरुष पूर्वजको स्मरणमा सीमित छैन भन्ने महत्वपूर्ण सन्देश दिन्छ।
पितृपक्षको अन्तिम दिन सर्वपितृ अमावस्यालाई विशेष महत्त्व दिइन्छ। आफ्नो पितृको निश्चित तिथि थाहा नभएका, तिथि छुटेका वा ज्ञात–अज्ञात सम्पूर्ण पितृको सामूहिक स्मरण गर्ने परम्परा यस दिनसँग जोडिएको छ।
यही ठाउँमा फेरि गीता देवीको प्रश्नतर्फ फर्कनुपर्छ। उनले नदी किनारमा उभिएर सोधेकी थिइन्-‘महिलाले तर्पण किन नगर्ने?’ यस प्रश्नको उत्तर सबै धर्मपरम्पराका लागि एउटै हुन सक्दैन। विभिन्न कुलाचार, क्षेत्र, शाखा र गृह्यपरम्परामा महिलाको पितृकर्ममा सहभागिताबारे फरक अभ्यास पाइन्छ।
त्यसैले यस विषयमा सार्वभौम धार्मिक निष्कर्ष निकाल्दा सावधानी आवश्यक हुन्छ।
तर गीता देवीको उपस्थिति अर्को एउटा प्रश्न भने उठाउँछ-पूर्वजको स्मरण र कृतज्ञता व्यक्त गर्ने चाहना स्वयंमा लैङ्गिक सीमाभित्र मात्र कैद रहनुपर्छ कि बदलिँदो सामाजिक अभ्याससँगै यसको रूप पनि विस्तार हुन सक्छ?
यस प्रश्नमा धार्मिक विधि र सामाजिक परिवर्तनबीच संवाद आवश्यक देखिन्छ। गीता देवीको हातबाट अर्पण भएको जल त्यस अर्थमा केवल तर्पण थिएन। त्यो आफ्नो अस्तित्वको जरा सम्झने एउटा व्यक्तिगत आग्रह पनि थियो।
पितृ तर्पण प्रकृतिसँग पनि जोडिएको छ। जल, तिल, कुश, अन्न र फलफूलजस्ता प्राकृतिक द्रव्य प्रयोग हुने भएकाले यो कर्म प्रकृतिसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित देखिन्छ। तर आज नदी किनारमा तर्पण गर्दा अर्को जिम्मेवारी पनि जोडिन्छ-नदीलाई प्रदूषित नगर्ने।
प्लास्टिक, रासायनिक वस्तु वा कुहिन कठिन सामग्री नदीमा फालेर धार्मिक कर्मको नाममा जल प्रदूषित गर्नु परम्पराको मूल भावसँग मेल खाँदैन। जललाई पवित्र मान्ने संस्कारले जल संरक्षणको जिम्मेवारी पनि सम्झाउँछ।
पितृऋण आर्थिक ऋण होइन। यो जीवन, संस्कार, परिवार, भाषा, संस्कृति र अस्तित्वको स्रोतप्रति कृतज्ञता र दायित्व हो। जीवित आमाबुबाको सम्मान, वृद्ध पुस्ताको सेवा, परिवारको इतिहासको संरक्षण, संस्कारको निरन्तरता र भावी पुस्तालाई जिम्मेवार समाज हस्तान्तरण गर्नु पनि पितृऋणकै व्यापक अर्थभित्र पर्छ।
त्यसैले पितृकर्मको एउटा सरल नैतिक सूत्र हुन सक्छ- ‘मृत पितृलाई तर्पण, जीवित पितृलाई सम्मान।’ जल अर्पण गरेर दिवंगत आमाबुबालाई सम्झनु महत्वपूर्ण छ। तर जीवित आमाबुबालाई उपेक्षा गर्दै वर्षमा एक दिन ठूलो श्राद्ध गर्नु मात्र पितृऋण पूरा भएको अर्थमा लिन सकिँदैन। पितृ तर्पणको व्यापक आध्यात्मिक अर्थ जीवित सम्बन्धको सम्मानसँग पनि जोडिन्छ।
‘श्राद्ध’ शब्दमै श्रद्धा जोडिएको छ। त्यसैले बाहिरी प्रदर्शनभन्दा भित्री भावलाई महत्त्व दिइन्छ। ठूलो खर्च, भव्य भोज वा सामाजिक प्रतिस्पर्धाभन्दा स्मृति, कृतज्ञता र श्रद्धा पितृकर्मको केन्द्रमा हुनुपर्छ।
पितृकर्ममा धनभन्दा भावना ठूलो हुन्छ।
भोजभन्दा स्मृति ठूलो हुन्छ।
प्रदर्शनभन्दा श्रद्धा ठूलो हुन्छ।
र कर्मकाण्डभन्दा कृतज्ञता गहिरो हुन्छ।
पितृ तर्पण केवल मृतकका लागि गरिएको कर्म होइन; जीवितका लागि पनि आत्मबोध हो। यसले मानिसलाई सीमित वर्तमानबाट बाहिर निकालेर समयको लामो यात्रासँग जोड्छ।
‘म कहाँबाट आएँ?’ भन्ने प्रश्न उठाउँछ।
त्यसपछि अर्को प्रश्न जन्मिन्छ- ‘मपछि आउने पुस्तालाई म के छोडेर जाँदैछु?’ पूर्वजबाट प्राप्त गरेको सम्पदा भनेको घर र सम्पत्ति मात्र होइन। सत्य, करुणा, ज्ञान, संस्कृति, भाषा, संस्कार र मानवता पनि पुस्तान्तरण गर्नुपर्ने सम्पदा हुन्।
यसैले पितृ तर्पणको अर्थ केवल पछाडि फर्केर हेर्नु होइन; अगाडि हेर्नु पनि हो। पूर्वजको स्मरण गर्दै वर्तमान पुस्ताले आफ्नो जीवनलाई जिम्मेवार बनाउने संकल्प गर्नु नै पितृकर्मको आधुनिक अर्थ हुन सक्छ।
नदी किनारमा उभिएकी गीता देवीको हातबाट बगेको पानी अन्ततः नदीमै मिसिन्छ। नदी समुद्रतर्फ बग्छ। जलको आफ्नै यात्रा हुन्छ। तर तर्पण गर्ने व्यक्तिको मनमा अर्को यात्रा सुरु हुन्छ-आफ्नो विगततर्फ।
त्यहाँ पिता भेटिन्छन्।
माता भेटिन्छिन्।
बाजे-बज्यै भेटिन्छन्।
परबाजे-परबज्यैका नाम सम्झिन्छन्।
कहिलेकाहीँ नामसमेत थाहा नभएका पूर्वजको स्मृति आउँछ।
अनि मानिसले महसुस गर्छ-उसको जीवन केवल उसको आफ्नै कथा होइन।
ऊ एउटा लामो कथाको निरन्तरता हो।
उसको आज हिजोको परिणाम हो।
र उसको आजको कर्म भोलिको अतीत बन्नेछ।
पितृ तर्पणको यही अनुभूति हो।
जल हातबाट बग्छ, तर श्रद्धा हृदयमा बस्छ।
मन्त्र मुखबाट उच्चारण हुन्छ, तर अर्थ जीवनमा प्रतिध्वनित हुन्छ।
कुश हातमा हुन्छ, तिल जलमा हुन्छ, तर मूलमा हुन्छ-कृतज्ञता।
पितृलाई सम्झनु भनेको केवल मृत्युलाई सम्झनु होइन। जीवित आमाबुबाको सम्मान गर्नु पनि हो। परिवारको इतिहास जोगाउनु पनि हो। आफ्नो भाषा र संस्कारलाई अर्को पुस्तासम्म पुर्याउनु पनि हो।
दुःखमा साथ दिनु, असहायलाई सहयोग गर्नु, प्रकृतिको संरक्षण गर्नु र समाजप्रति जिम्मेवार बन्नु पनि कृतज्ञताको व्यापक अभिव्यक्ति बन्न सक्छ। अन्ततः पितृ तर्पणले मानिसलाई एउटा सरल तर गहिरो सत्य सम्झाउँछ- कुनै पनि जीवन एक्लो जीवन होइन। हामीभन्दा अगाडि असंख्य जीवन थिए। उनीहरूले बनाएको बाटो हुँदै हामी यहाँ आइपुगेका छौँ। हामीपछि पनि अर्को पुस्ता आउनेछ।
हाम्रो वर्तमान अतीतको परिणाम हो र हाम्रो आजको कर्म भविष्यको अतीत बन्नेछ। यसैले पितृपक्ष केवल विगत सम्झने समय होइन; वर्तमानलाई जिम्मेवार बनाउने समय पनि हो।
नदी किनारमा अर्पण गरिएको एउटा अञ्जली बगेर जान्छ। तर त्यससँग जोडिएको स्मृति बगेर जाँदैन। किनकि पितृ तर्पणको वास्तविक यात्रा नदीबाट सुरु भएर मानिसको अन्तःकरणमा पुग्छ।
पूर्वजको स्मरणबाट सुरु भएको यो संस्कार अन्ततः वर्तमान पुस्ताको चरित्रमा आएर पूर्ण हुन्छ। सायद त्यसैले पितृ तर्पणको सबैभन्दा गहिरो अर्थ कुनै ठूलो कर्मकाण्डमा होइन, एउटा सरल भावमा भेटिन्छ- ‘जसबाट जीवन प्राप्त भयो, जसबाट संस्कार प्राप्त भयो, जसले हामीलाई यहाँसम्म ल्यायो र जसको निरन्तरतामा हाम्रो अस्तित्व छ-ती सबै ज्ञात–अज्ञात पितृप्रति श्रद्धा र कृतज्ञता।’
(लेखक झा नेपाल पत्रकार महासंघ, रौतहटका पूर्व अध्यक्ष हुनुहुन्छ।)
