काठमाडौं । एउटा हातमा इन्जिनियरिङको ज्ञान, अर्को हातमा सिर्जनाको सपना। पेशाले निर्माण परियोजना व्यवस्थापक, रुचिले गीतकार र कर्मले निर्माता-राकेश शाहको परिचय यही बहुआयामिक यात्राले निर्माण गरेको छ।
नेपालको लहानमा जन्मिएका शाह अहिले बेलायतको स्कटल्यान्डस्थित एडिनबर्गमा बसोबास गर्छन्। हजारौँ किलोमिटर टाढा रहे पनि उनको मन भने नेपाली कला, संगीत र चलचित्रबाट टाढिएको छैन। बरु प्रविधि, व्यवस्थापन र अन्तर्राष्ट्रिय अनुभवलाई नेपाली मनोरञ्जन क्षेत्रमा जोड्दै उनी आफ्नै ढंगको सिर्जनात्मक यात्रा अघि बढाइरहेका छन्।
शाहका लागि मनोरञ्जन केवल रहर होइन, कथा, संगीत र सिर्जनामार्फत नेपाली समाजसँग जोडिइरहने माध्यम हो। यही सोचले जन्मिएको हो-आदर्श प्रोडक्सन्स।
यस संस्थामार्फत नेपाली तथा मैथिली भाषामा म्युजिक भिडियो, वेब सिरिज र चलचित्र निर्माण हुँदै आएका छन्। शाहले आफ्नो व्यावसायिक दक्षता र सिर्जनात्मक रुचिलाई एउटै यात्रामा जोडेर नेपाली मनोरञ्जन उद्योगमा फरक पहिचान बनाउने प्रयास गरिरहेका छन्।
राकेश शाहको यात्रा नेपालबाट सुरु भयो। लहानमा जन्मिएका उनले उच्च शिक्षाका लागि भारतको हैदराबाद रोजे। गुरु नानक इन्स्टिच्युसन्स टेक्निकल क्याम्पसबाट जवाहरलाल नेहरू टेक्नोलोजिकल विश्वविद्यालय (JNTU), हैदराबादअन्तर्गत सिभिल इन्जिनियरिङमा स्नातक गरे।
इन्जिनियरिङ अध्ययनले उनलाई निर्माण, योजना, व्यवस्थापन र संरचनाको संसारसँग परिचित गरायो। तर उनको रुचि त्यतिमै सीमित रहेन। उच्च शिक्षाको अर्को चरणका लागि उनी बेलायत पुगे। स्कटल्यान्डस्थित हेरियट-वाट विश्वविद्यालयबाट कन्स्ट्रक्सन प्रोजेक्ट म्यानेजमेन्टमा एमएससी गरे। इन्जिनियरिङ उनको पेशागत बाटो बन्यो। तर संगीत र चलचित्र भने उनको सिर्जनात्मक यात्राका सहयात्री बने।
आज उनी बेलायतमा निर्माण परियोजना व्यवस्थापन क्षेत्रमा सक्रिय छन्। व्यावसायिक जिम्मेवारीसँगै नेपालमा भइरहेका मनोरञ्जनसम्बन्धी परियोजनाको योजना, विकास र निर्माण प्रक्रियामा पनि जोडिइरहेका छन्।
निर्माण परियोजना व्यवस्थापनमा एउटा भवन वा संरचना तयार गर्न जसरी योजना, स्रोत, समय र व्यवस्थापन आवश्यक हुन्छ, शाह मनोरञ्जनका परियोजनालाई पनि त्यही व्यावसायिक दृष्टिले हेर्छन्।
उनका लागि एउटा म्युजिक भिडियो केवल गीतको दृश्यांकन होइन। त्यसमा कथा, प्रस्तुति, कलाकार, प्रविधि, व्यवस्थापन र दर्शकसँगको सम्बन्ध सबै जोडिन्छन्। यही कारण उनी इन्जिनियरिङबाट सिकेको व्यवस्थापन सीपलाई सिर्जनात्मक क्षेत्रमा प्रयोग गरिरहेका छन्। उनको यात्राको एउटा विशेष पक्ष यही हो-प्राविधिक ज्ञान र कलात्मक सोचको संयोजन।
राकेश शाह गीतकारका रूपमा पनि सक्रिय छन्। उनले ‘के तिमी मलाई माया गर्छौ’ र ‘कसरी भनूँ तिमीलाई’ जस्ता गीत रचना गरेका छन्। गीत लेख्दा उनले शब्दमार्फत भाव व्यक्त गर्ने प्रयास गरेका छन् भने निर्माता बनेर त्यसलाई दृश्य र प्रस्तुतिसँग जोड्ने काम गरेका छन्।
गीतकारबाट निर्माता हुँदै उनी विस्तारै ठूलो सिर्जनात्मक दायरातर्फ अघि बढे। आफ्नै संस्थामार्फत निर्माण हुने सामग्रीमा नेपालीपन, मौलिक कथा र आधुनिक प्रस्तुति जोड्ने उनको प्रयास देखिन्छ।
राकेश शाहको मनोरञ्जन यात्राको महत्वपूर्ण आधार हो-आदर्श प्रोडक्सन्स। यस संस्थामार्फत नेपाली तथा मैथिली भाषाका विभिन्न म्युजिक भिडियो निर्माण भएका छन्।
नेपालीतर्फ ‘न्यानो साथ’, ‘कसरी भनूँ तिमीलाई’, ‘के तिमी मलाई माया गर्छौ’ तथा ‘जाने मान्छे गईहाल्छ छोडेर’ लगायतका म्युजिक भिडियो निर्माणमा शाह निर्माता बनेका छन्।
त्यस्तै मैथिली भाषामा ‘चेहरा या चाँदनी गोरी’, ‘प्रियतम के हाथ’, ‘जवानी काफी’, ‘चालू अपन देश’ र ‘आहा के चेहरा’ लगायतका परियोजनामा पनि उनको निर्माण संलग्नता रहेको छ।
मैथिली भाषाको सामग्री निर्माणमा उनको सक्रियता विशेष अर्थपूर्ण छ। नेपालका विभिन्न भाषिक तथा सांस्कृतिक समुदायलाई डिजिटल माध्यममा प्रतिनिधित्व गराउने उनको प्रयासले आदर्श प्रोडक्सन्सलाई केवल एउटा उत्पादन संस्था नभई बहुभाषिक सिर्जनाको प्लेटफर्म बनाउने दिशातर्फ अघि बढाएको छ।
संगीतमा सीमित नरहेर शाहले डिजिटल कथावाचनतर्फ पनि कदम बढाएका छन्। नेपाली तथा मैथिली भाषामा निर्माण गरिएको वेब सिरिज ‘आरती’ मा उनले क्रियटिभ प्रोड्युसरका रूपमा काम गरेका छन्।
वेब सिरिजको बढ्दो लोकप्रियता र डिजिटल प्लेटफर्मको विस्तारलाई उनले नेपाली तथा मैथिली कथाहरूलाई नयाँ दर्शकमाझ पुर्याउने अवसरका रूपमा लिएका छन्।
यस क्षेत्रमा काम गर्दा उनको इन्जिनियरिङ तथा परियोजना व्यवस्थापनको अनुभव पनि उपयोगी बनेको छ। कलाकार, प्राविधिक टोली, उत्पादन प्रक्रिया, समय व्यवस्थापन र बजेटलाई समन्वय गर्दै सिर्जनात्मक कामलाई परिणाममा पुर्याउनु उनको जिम्मेवारीको महत्वपूर्ण हिस्सा बनेको छ।
राकेश शाहको सिर्जनात्मक यात्राको अर्को महत्वपूर्ण अध्याय हो-बहुभाषिक चलचित्र ‘प्रतिवैरम्’। नेपाली, मैथिली, हिन्दी र भोजपुरी भाषामा निर्माण भइरहेको यो चलचित्रमा शाह निर्माता छन्।
बहुभाषिक चलचित्र निर्माण आफैंमा चुनौतीपूर्ण काम हो। भाषा फरक भए पनि कथा, भाव र पात्रसँग दर्शकलाई जोड्न सक्ने क्षमता आवश्यक हुन्छ। शाहका लागि ‘प्रतिवैरम्’ केवल अर्को चलचित्र परियोजना होइन, नेपाली तथा दक्षिण एसियाली कथालाई फराकिलो दर्शकसम्म पुर्याउने एउटा प्रयास पनि हो। यस परियोजनाले उनको निर्माण यात्रालाई म्युजिक भिडियो र वेब सिरिजबाट फिचर फिल्मको ठूलो संसारमा विस्तार गरेको छ।
प्रवासमा बसेका धेरै नेपालीका लागि आफ्नो देशसँगको सम्बन्ध सम्झना र भावनामा सीमित हुन सक्छ। तर राकेश शाहका लागि नेपालसँगको सम्बन्ध सिर्जनात्मक काममार्फत निरन्तर छ।
स्कटल्यान्डको एडिनबर्गमा बसेर उनी आफ्नो व्यावसायिक करिअर अघि बढाइरहेका छन्। तर नेपालमा निर्माण भइरहेका विभिन्न मनोरञ्जन परियोजनाको योजना, विकास र उत्पादन प्रक्रियामा समेत सक्रिय छन्।
उनको यो यात्राले एउटा कुरा स्पष्ट पार्छ-भौगोलिक दूरी सिर्जनाको बाधक हुँदैन। प्रविधिले संसारलाई नजिक बनाएको समयमा विदेशमा बसेर पनि नेपाली कथा, संगीत र चलचित्र निर्माणमा योगदान गर्न सकिन्छ भन्ने उदाहरण शाहको यात्राले प्रस्तुत गर्छ।
राकेश शाहको यात्रालाई फरक बनाउने सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष उनको दोहोरो परिचय हो। एकातिर निर्माण परियोजना व्यवस्थापनमा दक्षता र अनुभव। अर्कोतिर गीत, संगीत, चलचित्र र डिजिटल सामग्रीप्रतिको गहिरो रुचि।
इन्जिनियरिङले उनलाई संरचना निर्माण गर्न सिकायो। मनोरञ्जनले कथा निर्माण गर्न सिकायो। एउटामा योजना र अनुशासन आवश्यक छ, अर्कोमा कल्पना र संवेदना। शाहले यी दुवै पक्षलाई आफ्नो यात्रामा जोड्ने प्रयास गरेका छन्।
उनको लक्ष्य पनि यही संयोजनलाई अझ बलियो बनाउने हो-आधुनिक प्रविधि, व्यावसायिक व्यवस्थापन र मौलिक कथालाई एकै ठाउँमा ल्याएर नेपाली मनोरञ्जन सामग्रीलाई नयाँ स्तरमा पुर्याउने।
नेपालीसँगै मैथिली भाषामा निरन्तर सामग्री निर्माण गर्नु शाहको यात्राको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो। नेपाल बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक मुलुक हो। तर डिजिटल तथा चलचित्र सामग्रीमा सबै भाषाको समान प्रतिनिधित्व अझै चुनौतीपूर्ण छ।
यही अवस्थाबीच शाहले मैथिली भाषाका म्युजिक भिडियो निर्माणमा पनि निरन्तरता दिएका छन्। उनका लागि भाषा केवल अभिव्यक्तिको माध्यम होइन, पहिचान र संस्कृतिसँग जोडिएको आधार हो। त्यसैले नेपाली र मैथिली दुवै भाषाका सामग्री निर्माणमार्फत फरक समुदायका दर्शकसम्म पुग्ने प्रयासलाई उनले निरन्तरता दिएका छन्।
राकेश शाहको यात्रा अझै सुरुवाती चरणमै छ। म्युजिक भिडियो, वेब सिरिज र चलचित्र निर्माण हुँदै गर्दा उनको दृष्टि अब अझ ठूलो छ—नेपाली कथालाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको प्रस्तुति दिनु।
यसका लागि उनी प्रविधि, व्यवस्थापन र सिर्जनात्मकतालाई सँगसँगै अघि बढाउन चाहन्छन्। विदेशमा प्राप्त व्यावसायिक अनुभवलाई नेपालमा प्रयोग गर्ने र नेपाली प्रतिभालाई विश्वस्तरीय प्लेटफर्मसँग जोड्ने सम्भावनालाई उनी महत्वपूर्ण अवसरका रूपमा हेर्छन्।
उनको यात्रामा सफलता केवल व्यक्तिगत उपलब्धिको विषय होइन। नेपाली कलाकार, गायक–गायिका, लेखक, निर्देशक र प्राविधिक जनशक्तिसँग सहकार्य गर्दै एउटा बलियो सिर्जनात्मक वातावरण निर्माण गर्नु पनि उनको उद्देश्यको हिस्सा हो।
लहानमा जन्मिएको एउटा युवाले भारतमा इन्जिनियरिङ पढ्यो। बेलायत पुगेर निर्माण परियोजना व्यवस्थापनमा उच्च शिक्षा हासिल गर्यो। पेशागत जीवनमा इन्जिनियरिङको बाटो रोज्यो। तर मनभित्रको सिर्जनात्मक आवाजलाई कहिल्यै दबाएन।
त्यही आवाजले उनलाई गीत लेख्न लगायो। त्यही आवाजले निर्माता बनायो। त्यही आवाजले म्युजिक भिडियो, वेब सिरिज र चलचित्रको यात्रामा अघि बढायो। आज राकेश शाहका लागि इन्जिनियरिङ र मनोरञ्जन दुई अलग संसार होइनन्। यी दुवै उनको व्यक्तित्वका दुई पाटा हुन्। एउटाले उनलाई संरचना बनाउन सिकाएको छ। अर्कोले कथा बनाउन।
र अब उनको लक्ष्य यी दुवैलाई जोडेर यस्तो सिर्जनात्मक संसार निर्माण गर्नु हो, जहाँ नेपाली र मैथिली कथा केवल नेपालमा मात्र होइन, सीमापारका दर्शकले पनि हेर्न, बुझ्न र महसुस गर्न सकून्।
लहानदेखि एडिनबर्गसम्मको यो यात्रा अझै जारी छ। राकेश शाहको कथा यहीँ टुंगिएको छैन। सायद, उनको वास्तविक कथा अब सुरु हुँदैछ-जहाँ इन्जिनियरिङको अनुशासन, सिर्जनाको स्वतन्त्रता र नेपाली कथाप्रतिको प्रेम एउटै यात्रामा अघि बढिरहेका छन्।
